Cyfarwyddeb Cydraddoldeb Cyflogaeth yr UE 2000/78/EC: Cyfraith Cyflogaeth Anabledd Ar Draws Ewrop

Trosolwg

Cyfarwyddeb y Cyngor 2000/78/EC o 27 Tachwedd 2000 — Cyfarwyddeb Cydraddoldeb Cyflogaeth — yw'r prif ffynhonnell cyfraith cyflogaeth anabledd yr UE. Mae'n sefydlu fframwaith cyffredinol ar gyfer trin pawb yn gyfartal mewn cyflogaeth ac mewn galwedigaeth ar bedwar thema:

• Crefydd neu gred
• Anabledd
• Oedran
• Cyfeiriadedd rhywiol

Mabwysiadwyd y Cyfarwyddeb o dan Erthygl 13 y Cytundeb EC. Roedd yn rhaid iddi gael ei thrawsnewid i gyfraith genedlaethol erbyn 2 Rhagfyr 2003, gyda'r opsiwn o 3 blynedd ychwanegol (cyfanswm o 6 blynedd) i weithredu'r darpariaethau ar wahaniaethu ar sail oedran ac anabledd.

Mae'r Cyfarwyddeb yn nodi gofynion lleiaf: gall y wladwriaethau aelod gyflwyno neu gynnal darpariaethau sy'n fwy ffafriol i gydraddoldeb trin pawb yn gyfartal (Erthygl 8).

Cwmpas

Mae'r Cyfarwyddeb yn berthnasol i holl bobl, yn y sector cyhoeddus a'r sector preifat (gan gynnwys cyrff cyhoeddus), mewn perthynas â:

• Mynediad i gyflogaeth, hunangyflogaeth a galwedigaeth, gan gynnwys meini prawf dewis, amodau recriwtio a hyrwyddo
• Canllawiau galwedigaethol a hyfforddiant, gan gynnwys hyfforddiant galwedigaethol uwch, ail-hyfforddiant ac ymarfer gwaith ymarferol
• Amodau cyflogaeth a gwaith, gan gynnwys diswyddiad a chyflog
• Aelodaeth a chynnig yn sefydliadau gweithwyr, cyflogwyr, neu gymdeithasau proffesiynol

Nid yw'r Cyfarwyddeb yn nodi maint lleiaf y cyflogwr. Nid yw'n berthnasol i daliadau a wneir gan gynlluniau'r wladwriaeth, gan gynnwys yswiriant cymdeithasol neu gynlluniau diogelu cymdeithasol y wladwriaeth (Erthygl 3(3)).

Diffiniad Anabledd

Nid yw'r Cyfarwyddeb yn cynnwys diffiniad o anabledd; mae'r cysyniad wedi cael ei ddatblygu gan Lys Cyfiawndder yr UE (CJEU).

HK Danmark (Achosion Cyfunedig C-335/11 a C-337/11, 2013): Gan dynnu ar Gonfensiwn Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anabledd (CRPD), cynhaliodd y CJEU fod anabledd yn "gyfyngiad sy'n deillio yn arbennig o nam corfforol, meddwl neu seicolegol a allai, mewn rhyngweithiad â nifer o rwystrau, rwystro'r person dan sylw rhag cymryd rhan yn llawn ac yn effeithiol mewn bywyd proffesiynol ar sail gyfartal â gweithwyr eraill". Rhaid i'r cyfyngiad fod yn hirdymor. Disgrifir hyn yn aml fel model cymdeithasol-gyd-destunol o anabledd.

Goblygiadau allweddol dull y CJEU:

• Mae hyd yn bwysig: rhaid i'r cyfyngiad fod yn hirdymor
• Gall salwch fod yn anabledd os yw'n arwain at gyfyngiad hirdymor o'r fath, ond nid yw salwch fel y cyfryw yn dir diogelu
• Mae nam meddwl a seicolegol yn benodol wedi'u cynnwys
• Nid yw anabledd yn ei gwneud hi'n ofynnol i'w eithrio'n llwyr o waith — gall yr allu i weithio ar rannau amser yn unig gael ei drin fel anabledd
• Nid yw'r CJEU yn ei gwneud hi'n ofynnol cael asesiad anabledd swyddogol cenedlaethol er mwyn adnabod rhywun â'r hawl i ddiogelwch o dan y Cyfarwyddeb

Erthygl 5 — Addasiad Rhesymol

Erthygl 5 yw'r rhwymedigaeth gyflogaeth ganolog y Cyfarwyddeb:

> "Er mwyn sicrhau cydymffurfiad â'r egwyddor o drin pawb yn gyfartal, darparu addasiad rhesymol. Mae hyn yn golygu y bydd cyflogwyr yn cymryd camau priodol, lle bo hynny'n angenrheidiol mewn achos penodol, i alluogi person ag anabledd i gael mynediad at gyflogaeth, cymryd rhan ynddi neu ddatblygu, neu i gael hyfforddiant, oni bai y byddai'r camau hynny'n gosod baich anghymesur ar y cyflogwr."

Mae Paragraff 20 yn darparu enghreifftiau arweiniol o fesurau addasiad rhesymol:

• Addasu'r fangre a'r offer
• Patrymau amser gweithio
• Dosbarthiad tasgau
• Darpariaeth hyfforddiant neu adnoddau integreiddio

Yn HK Danmark, cadarnhaodd y CJEU y gall lleihau oriau gweithio fod yn ddull o addasiad rhesymol.

Beth yw "Baich Anghymesur"?

Mae Paragraff 21 yn nodi bod y ffactorau canlynol yn berthnasol i'r asesiad baich anghymesur:

• Yr gostau ariannol ac eraill a ddeillia ohono
• Graddfa ac adnoddau ariannol y sefydliad neu'r menter
• Yr allu i gael ariannu cyhoeddus neu unrhyw gymorth arall

Mae Erthygl 5 yn ychwanegu nad yw'r baich yn anghymesur pan fydd mesurau polisi anabledd y wladwriaeth aelod yn ei wneud yn ddigonol.

A yw methiant i addasu yn wahaniaethu? Mae'r CRPD yn dosbarthu gwrthod addasiad rhesymol fel gwahaniaethu, a thynnir y CJEU ar y CRPD. Serch hynny, yn ôl adroddiad 2024 i'r Comisiwn Ewropeaidd, nid yw'r CJEU wedi'i ddatgan yn benodol fod methiant i ddarparu addasiad yn cyfateb i wahaniaethu o dan y Cyfarwyddeb. Mae cyfreithiau'r holl wladwriaethau aelod yn sefydlu'r ddyletswydd i addasu, er nad yw gwrthod bob amser yn cael ei ddosbarthu fel gwahaniaethu o dan gyfraith genedlaethol — dylai cyflogwyr drin methiant heb gyfiawnhad i addasu fel risg gyfreithiol ddifrifol.

Mathau o Wahaniaethu

Gwahaniaethu Uniongyrchol (Erthygl 2(2)(a))

Pan fydd un person yn cael ei drin yn llai ffafriol na pherson arall, neu wedi cael, neu y byddai wedi cael ei drin mewn sefyllfa debyg, ar sail anabledd. Yn wahanol i wahaniaethu anuniongyrchol, nid yw'r Cyfarwyddeb yn darparu amddiffynfa o amcan gwrthrychol gyffredinol ar gyfer gwahaniaethu uniongyrchol; dim ond eithriadau penodol yn unig, megis gofynion galwedigaethol dilys a benderfynol (Erthygl 4).

Gwahaniaethu Anuniongyrchol (Erthygl 2(2)(b))

Darpariaeth, maen prawf, neu arferiad yn ymddangos yn niwtral sy'n rhoi personau ag anabledd penodol mewn anfantais benodol o'i gymharu â personau eraill, oni bai fod ganddo amcan dilys ac nad y dulliau o'i gyflawni hynny yn briodol ac yn angenrheidiol — neu, ar gyfer anabledd, oni bai fod y cyflogwr o dan ddyletswydd yn ôl cyfraith genedlaethol i gymryd camau priodol yn unol ag Erthygl 5 i ddileu'r anfantais.

Trais Rhywiol (Erthygl 2(3))

Ymddygiad digroeso sy'n gysylltiedig ag anabledd sydd â'r pwrpas neu'r effaith o ddarfod ag urddas person ac o greu amgylchedd trawiadol, gelyniaethus, direswm, seneddau neu sarhaus.

Cyfarwyddyd i Wahaniaethu (Erthygl 2(4))

Mae cyfarwyddyd i wahaniaethu yn gyfystyr â gwahaniaethu.

Dial a baich prawf

Rhaid i wladwriaethau aelod ddiogelu gweithwyr rhag diswyddo neu driniaeth niweidiol arall mewn ymateb i gwŷn wahaniaethu (Erthygl 11). Ar ôl i hawlydd sefydlu ffeithiau y gellir tybio gwahaniaethu ohonynt, y mae'r baich yn symud i'r cyflogwr i brofi nad oedd unrhyw doriad (Erthygl 10).

Achosion CJEU Allweddol

Mae'r llinell o HK Danmark drwy achosion dilynol yn sefydlu: (1) bod diffiniad anabledd yn eang ac yn swyddogaethol; (2) fod angen cyfiawnhad gofalus ar feini prawf diswyddiad yn seiliedig ar absenoldeb ac ar gyflawnadau lle mae gweithwyr anabl yn cael eu heffeithio; (3) y dylai cyflogwyr ystyried addasiad rhesymol cyn gwneud penderfyniadau cyflogaeth niweidiol.

Gweithredu Cenedlaethol

Yr Almaen — AGG (Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz)

Mae'r AGG yn gwahardd gwahaniaethu ar sail amryw o resymau gan gynnwys anabledd (Behinderung). Sefydlodd yr Asiantaeth Gwrth-Wahaniaethu Ffederal (Antidiskriminierungsstelle des Bundes). Nodir ei ddyletswyddau penodol ar gyfer hyrwyddo gweithwyr ag anabledd difrifol — megis mannau gweithio priodol ar gyfer anabledd, amser gweithio ac aid technegol — yn SGB IX § 164(4). Mae SGB IX yr Almaen hefyd yn nodi'r cota cyflogaeth 5% a'r ardoll Ausgleichsabgabe.

Ffrainc — Obligation d'Emploi des Travailleurs Handicapés

Rhaid i bob cwmni gyda 20 neu fwy o weithwyr cyflogi gweithwyr anabl ar gyfer 6% o'i weithlu (OETH) ac i ffeilio datganiad blynyddol; mae cwmnïau na fyddant yn bodloni'r rhwymedigaeth yn talu cyfraniad blynyddol, a gesglir ar gyfer y gronfa Agefiph.

Yr Iseldiroedd — WGBH/CZ (Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte)

Mabwysiadwyd y WGBH/CZ yn rhannol ar sail Cyfarwyddeb 2000/78/EC. Mae'n gwahardd gwahaniaethu ar sail anabledd neu salwch cronig, gan gynnwys mewn cyflogaeth a thai, ac yn ei gwneud hi'n ofynnol cymryd addasiadau effeithiol (doeltreffende aanpassingen) yn ôl yr angen oni bai y byddent yn gosod baich anghymesur.

Sweden — Diskrimineringslagen (Deddf Gwrth-Wahaniaethu, 2008:567)

Mae Deddf Gwrth-Wahaniaethu Sweden yn trafod nifer o resymau, gan gynnwys anabledd (funktionsnedsättning). Mae'n trin peidio â bod yn ddigon hygyrch (bristande tillgänglighet) fel ffurf ar wahaniaethu, pan nad ydynt wedi cymryd mesurau hygyrchedd rhesymol. Archwilia'r Ombwdsmon Cydraddoldeb (Diskrimineringsombudsmannen, DO) gydymffurfiad.

Cyd-destun yr UE: Y Bwlch Cyflogaeth Anabledd

Mae Strategaeth yr Comisiwn Ewropeaidd ar gyfer Hawliau Pobl ag Anabledd 2021–2030 yn rhoi fframwaith i gamau'r UE ar anabledd, gan gynnwys Pecyn Cyflogaeth Anabledd 2022. Data allweddol:

• Yn ôl y Comisiwn, dim ond hanner 42.8 miliwn o bersonau ag anabledd mewn oedran gweithio yn yr UE sydd wedi'u cyflogaeth
• Mae Eurostat yn rhoi bwlch cyflogaeth anabledd yr UE yn 24.2 pwynt canran yn 2025
• Mae'r bwlch yn amrywio'n sylweddol rhwng gwledydd: o 15.7 pwynt canran yn Slovenia i 45.4 pwynt canran yn Rwmania yn 2025

Mae'r Strategaeth yn atgyfnerthu gofynion y Cyfarwyddeb ond nid yw'n creu deddfwriaeth gyflogaeth orfodol newydd — mae systemau cota ac ardoll cenedlaethol yn parhau i fod yn fater i wladwriaethau aelod.

Ffynonellau

• Council Directive 2000/78/EC — https://www.legislation.gov.uk/eudr/2000/78/pdfs/eudr_20000078_adopted_en.pdf
• European Commission / European network of legal experts (Waddington & Broderick): Court practices regarding disability discrimination, including reasonable accommodation (2024) — https://www.migpolgroup.com/wp-content/uploads/2024/03/Court-Practices-Disability-Discrimination_web_Final.pdf
• European Commission: Disability Employment Package — https://employment-social-affairs.ec.europa.eu/policies-and-activities/eu-employment-policies/disability-employment-package_en
• Eurostat: Disability employment gap (tepsr_sp200)
• National legislation: AGG and SGB IX (gesetze-im-internet.de), WGBH/CZ (wetten.overheid.nl), Diskrimineringslag 2008:567 (riksdagen.se), Service Public (OETH)